Z aktorką MAŁGORZATĄ ZAJĄCZKOWSKĄ rozmawia Rafał Dajbor

Z jaką wiedzą na temat homoseksualności wyjechałaś z Polski w 1981 r., by wrocić po niemal dwudziestu latach jako aktorka, ktora zaistniała w Hollywood? Pamiętasz moment, w ktorym zetknęłaś się z nieheteronormatywnością pierwszy raz?

Pierwszego momentu nie pamiętam. Pamiętam natomiast, że gdy byłam w warszawskiej PWST, z pierwszego roku wydziału aktorskiego wyleciał bardzo, moim zdaniem, zdolny chłopak – jak się potem okazało, dlatego że był gejem.

To od razu dotykamy ciekawego wątku – homofobii PWST w latach 70. XX wieku. Jadwiga Jankowska-Cieślak mowiła mi w wywiadzie dla „Repliki“, że szkoła była homofobiczna, natomiast wielu innych rozmowcow zaprzeczało tej tezie.

Z mojego punktu widzenia – była. Ten chłopak miał głos jak miód, którym fenomenalnie interpretował teksty. Ale to nie wszystko, gdyż pół roku później skreślono z listy studentów kolejnego chłopaka, z którym ten wcześniej wyrzucony miał romans. Uderzyło mnie to wtedy strasznie.

A przecież w kadrze profesorskiej były osoby nieheteronormatywne, by wspomnieć choćby twojego profesora i reżysera twojego przedstawienia dyplomowego – Jerzego Kaliszewskiego. Na pewno biseksualnego, być może homoseksualnego. Jankowska- -Cieślak mowiła, że niewiele się od niego nauczyła. Że był nudnym, starszym panem. Z kolei Jan Peszek (także w rozmowie z „Repliką“) przyznał, że wszystko, co najlepsze w swoim aktorstwie, zawdzięcza profesorowi Kaliszewskiemu. Do kogo ci bliżej?

W okresie studiów – do Jankowskiej- -Cieślak. Dziś zdecydowanie do Peszka i jak będę miała spotkanie z Jankiem, to z nim nawet o tym porozmawiam. Trochę się profesora Kaliszewskiego bałam, trochę go nie lubiłam, a trochę mnie denerwował. Wiele nam opowiadał, ale trzymał duży dystans. Był jakby za ścianą. Oglądając nasze sceny, robił dziwne miny, dziwne gesty. Im dłużej jestem w zawodzie, tym bardziej profesora Kaliszewskiego doceniam. On uczył rzemiosła. Fachu. To właśnie profesor Kaliszewski nauczył mnie podstawowej rzeczy – że jeśli sobie z jakąś rolą nie radzę, bo mi nie leży emocjonalnie, a z jakiegoś powodu muszę ją zagrać, to rzemiosło mi pomoże. Mówiło się w szkole o jego homoseksualności, ale nas to specjalnie nie zajmowało. A wobec chłopaków zachowywał się zawsze bez żadnych podtekstów, był wobec nich zdystansowany, jak wobec wszystkich.

W PWST byłaś na bardzo ciekawym roku – twoimi koleżankami były m.in. Joanna Pacuła i Liliana Głąbczyńska, czyli, tak samo jak ty, aktorki, ktore zrobiły kariery na drugiej połkuli. Przy czym losy każdej z was toczą się dziś inaczej. Pacuła mieszka i pracuje w USA, Głąbczyńska dzieli swoj talent między Polskę a Kanadę, ty wrociłaś na stałe do Polski.

Czasem jeżdżę do USA i nawet kilka lat temu zagrałam jedną z dwóch głównych ról, obok Karen Gillan, w filmie „Late Bloomers”, w Polsce miał on chyba tytuł „Lepiej późno niż wcale”. Reżyserka tego filmu szukała aktorki mówiącej dobrze polsku i ktoś tam sobie o mnie przypomniał. A do Polski wróciłam w 1999 r. Po rozwodzie zostałam sama z synem, no i po pierwszym okresie wielkiego podekscytowania faktem, że oto ja, polska aktorka, gram z największymi gwiazdami kina, zaczęłam mieć dość słuchania, że w tej czy tej roli byłabym super, tylko nie z tym akcentem

A dlaczego wyjechałaś z Polski?

To jest bardzo ciekawe zagadnienie, bo wcześniej w ogóle nie myślałam o żadnej emigracji, a już na pewno nie o graniu w Hollywood. W 1981 r. Joaśka Pacuła wyjechała do Francji i wydzwaniała do mnie, żebym do niej przyjechała. Byłam wtedy aktorką Teatru Narodowego i poszłam do dyrektora Adama Hanuszkiewicza, który miał taką zasadę, że jak było wszystko w porządku, mówił do mnie „mała”, a jak miał pretensje – „proszę pani”. Powiedział: „Proszę pani, pani chyba zwariowała. Pani gra we wszystkich spektaklach”. No ale jak to w teatrze – tu ktoś złamał nogę, tu ktoś zachorował i nagle zrobiło mi się łącznie dziewięć wolnych dni. Poleciałam do Paryża. A cztery dni później wybuchł stan wojenny. I nie było jak wrócić. W Paryżu poznałam mojego przyszłego męża, też Polaka. On marzył o wyjechaniu do USA. A że byłam zakochana, to myślałam na zasadzie „wszystko jedno gdzie, byle z nim”. Tak, po dwóch i pół roku we Francji, znalazłam się w Ameryce.

We Francji zagrałaś w kilku filmach, znajdowałaś się w bardzo ciekawym polonijnym kręgu, w ktorym byli m.in. Joanna Pacuła, Ewa Sałacka, Eugeniusz Priwieziencew, Włodzimierz Press. Poznałaś tam gejow?

Polskich artystów we Francji było wtedy więcej. Agnieszka Holland, Boguś Linda, Krzysiek Krauze, Daniel Olbrychski… Oczywiście, że poznałam wtedy całe mnóstwo osób homoseksualnych. W towarzystwie, w którym się obracałam, byli geje, o których wiadomo było, że są parą i na nikim tam nie robiło to wrażenia. Było to normalne. I na mnie także nie. Wychowywali mnie dziadkowie, dla których w ogóle nie istniała kwestia gejowska, żydowska… Liczył się człowiek. Jedyni ludzie, których dziadkowie nie tolerowali, to była ubecja. Mam dziś przyjaciół gejów, którzy potrafią powiedzieć do mnie o kimś: „nie mogę patrzeć na tę ciotę”. Wiedzą, że ja wiem, co chcą przez to powiedzieć, że to tak, jakbym ja powiedziała o kimś „nie mogę patrzeć na tego chuja”. Mam tylko jeden problem – gdy gej ma żonę, żona nic nie wie o jego drugim życiu, a on ją oszukuje. Znam geja, który jest fantastycznym ojcem. Jego przyjaciółka chciała mieć dziecko. On chciał mieć dziecko. Żyją na dwa domy i wychowują swojego syna wspaniale. Ale tu wszystko było uczciwie dogadane, jasne od początku do końca. A przy tym nie oczekuję od nikogo, że zrobi coming out, że będzie o tym opowiadał. Wiem, że wielu gejów nie ujawnia się, by nie „stracić” rodziców, bliskich. Nie można od nikogo wymagać heroizmu.

Cały wywiad do przeczytania w 122. numerze „Repliki”, dostępnym w PRENUMERACIE lub jako POJEDYNCZY NUMER na naszej stronie internetowej oraz w wybranych salonach prasowych.

Z OSKAREM SADOWSKIM, reżyserem queerowego filmu krótkometrażowego „Pieśń o nocy” wyróżnionego na tegorocznym Krakowskim Festiwalu Filmowym, rozmawia Mariusz Kurc

Najpierw była orgia

Tak. To było kilka lat temu. Tam poznałem chłopaka, który opowiedział mi, że gdy miał dziewiętnaście lat, kierował nim tak silny popęd seksualny, że był gotów na erotyczne doświadczenie niemal z każdym. Zapytałem, co ma na myśli. Powiedział, że na Romeo.com odezwała się do niego kobieta z pytaniem, czy za pieniądze spotkałby się z jej mężem, starszym mężczyzną. Zgodził się. Na miejscu okazało się, że ten mężczyzna jest terminalnie chory. Ale spotkanie potoczyło się inaczej, niż się spodziewał. Ta historia zaczęła we mnie pracować.

Od razu wiedziałeś, że to jest punkt wyjścia do scenariusza filmu „Pieśń o nocy”?

Tak, poczułem, że to będzie idealna historia na film krótkometrażowy. Jeden wieczór, który opowiem w trzydzieści minut. Na początku fascynował mnie przede wszystkim ten chłopak. Było w nim coś mrocznego, niepokojącego. Z czasem jednak coraz bardziej przyciągała mnie historia tego małżeństwa, ich nieoczywista tragedia.

Usłyszałeś od tego chłopaka, że ten pan nigdy nie uprawiał seksu z facetem?

Usłyszałem, że nigdy nie uprawiał seksu analnego. Czy był kryptogejem? Nie wiem.

Tamta opowieść była tylko inspiracją, impulsem do startu budowania naszej opowieści. Poszedłem w stronę, która mnie interesowała – analizy człowieka, który nie jest w stanie żyć w zgodzie z własną prawdą, z własną orientacją seksualną.

Ten temat jest ci bliski, bo masz podobne doświadczenie?

Akurat z ukrywaniem homoseksualności nie mam doświadczeń, ale każdy ma swoje tajemnice. Myślę, że problem narzuconych ram przez wychowanie, społeczeństwo i jego uprzedzenia, ale też nasze przeżyte traumy, autocenzura i nabyte przekonania często nie pozwalają nam być w pełni sobą. Być tym, kim tak naprawdę chcielibyśmy być, kim gdzieś naprawdę w środku jesteśmy, ale mamy jakiś lęk, który nas przed tym powstrzymuje. Myślę, że wiele osób może się w tym odnaleźć.

1. Więc skupmy się na homoseksualności. Sam mam za sobą lata siedzenia w szafie. Ty jesteś dużo młodszy, ale serio nie masz takich doświadczeń?

Pierwszy raz wyoutowałem się przed rodzicami w wieku pięciu lat.

Żartujesz.

Nie. Wróciłem z przedszkola i powiedziałem, że zakochałem się w koledze z grupy.

Co oni na to?

Tata powiedział, że mogą z tego być straszne choroby. Podejrzewam, że miał na myśli AIDS i jakiś strach o swoje dziecko. To były lata 90. Zapytałem, czy da się te choroby wyleczyć rosołem, bo dziadek mówił, że wszystko można wyleczyć rosołem. Ale generalnie, oczywiście, oboje to zbagatelizowali. Potem przez jakiś czas myślałem, że za seks idzie się do więzienia, tak powiedziała mi koleżanka na podwórku; na trzepaku mówiąc dokładniej. Nie chodziło o gejowski seks, tylko w ogóle o seks. Miałem, jak to się mówi, trudne dzieciństwo. Jestem teraz w terapii traum EMDR. Kiedy wydarzały się trudne sytuacje, oglądałem je jak film – jakby one nie mnie się przydarzały. Raniły za mocno – psychika wytworzyła więc obronny mechanizm odcięcia się od emocji. Nie mogę powiedzieć, że jestem wdzięczny za traumatyczne doświadczenia z dzieciństwa, ale myślę, że dzięki nim rozwinęła się w moim mózgu cała kreatywna część. I pewnie dlatego mam tę silną potrzebę, ale też łatwość tworzenia. Bo właśnie wyobraźnia była tym wentylem i miejscem ucieczki od tego, co działo się w rzeczywistości.

Ale z samym faktem, że jesteś gejem, nie miałeś problemu, tak? Czy jednak miałeś?

Miałem i nie miałem. Tamten coming out w wieku pięciu lat rodzice, jak już mówiłem, puścili w niepamięć. Tak naprawdę o mojej orientacji rodzice dowiedzieli się, gdy miałem trzynaście lat, mama odkryła, że mam konto na Fellow.pl (polska gejowska aplikacja randkowa popularna przed pojawieniem się Grindra – przyp. red.). Rok wcześniej zabrałem tatę do kina na „Tajemnicę Brokeback Mountain”. Nie domyślił się, co kryło się za tym zaproszeniem.

Nie!?

No nie, naprawdę.

Może nie chciał albo nie umiał stawić temu czoła?

Może. tego, co pamiętam, zapytał mnie po seansie, dlaczego akurat ten film jest dla mnie tak ważny. Nie opowiedziałem całej prawdy.

A mama?

Po moim właściwym coming oucie nie układało mi się z mamą. Rodzice byli już wtedy po rozwodzie. Mieszkałem z nią, a ona obawiała się, że będę spotykał się ze starszymi mężczyznami. Nie były to zresztą obawy całkowicie bezpodstawne. Nakładała więc na mnie coraz więcej ograniczeń – między innymi nie pozwalała mi wychodzić z domu po szkole, więc wymykałem się. Sytuacja między nami stawała się coraz bardziej napięta. W końcu przeprowadziłem się do taty, a mama uznała, że uciekłem z domu – zresztą nie po raz pierwszy. Zgłosiła moje zaginięcie na policję. O tym, gdzie ostatecznie będę mieszkał – z mamą, z tatą czy w ośrodku – miał zadecydować sąd. Sędzia wiedziała, że jestem gejem. Do czasu rozprawy skierowała mnie do szpitala psychiatrycznego.

Boże! Na jak długo?

Na miesiąc.

Myślisz, że homofobia grała rolę w tej decyzji sędzi?

Sam nie wiem, homofobia albo głęboka nieświadomość i pokrętna troska o moje bezpieczeństwo. Mogłem zostać przecież przeniesiony do babci czy ciotki, jednak to moja orientacja była powodem wyboru szpitala psychiatrycznego. Sąd stwierdził, że będzie to najbezpieczniejsze miejsce dla mnie. Paradoksalnie doszło tam do sytuacji, w której prawie straciłem życie – zostałem pobity przez jednego z pacjentów. Powodem nie było moje gejostwo, a podejrzenie podrywania jego dziewczyny, gdyż poprosiłem ją o pożyczenie prostownicy do włosów, miałem wtedy grzywkę. (śmiech) Zostałem też wyrzucony z gimnazjum – za bycie gejem.  

Cały wywiad do przeczytania w 122. numerze „Repliki”, dostępnym w PRENUMERACIE lub jako POJEDYNCZY NUMER na naszej stronie internetowej oraz w wybranych salonach prasowych.

Z DANĄ VITKOVSKĄ, transpłctową tancerką i performerką specjalizującą się w voguingu, bohaterką filmu dokumentalnego „Ciało wojny” Małgorzaty Szumowskiej i Michała Englerta, rozmawia Angela Getler

Jak się czujesz kilka miesięcy od premiery filmu?

Już jest dobrze. Było to dla mnie bardzo dużym przeżyciem.

Jakie emocje ci towarzyszyły?

Ekscytacja, że mogę być częścią takiego dużego projektu z takimi nazwiskami. Jako artystka oraz jako aktywistka i osoba z Ukrainy. Ale też przerażenie, bo wiedziałam, że to będzie film, który wygeneruje różne opinie. Komuś może bardzo się spodobać, komuś nie. Podzieliłam się bardzo prywatną częścią mojego życia i bałam się, że nie będę mogła się od tego zdystansować.

Dlaczego zostałaś zaangażowana do tego filmu?

Film jest opowieścią o ciałach z perspektywy wojny. Są w nim trzy historie – o żołnierzach, którzy stracili kończyny, o kolektywie artystycznym Open Group, robiącym wystawy na tematy polityczne, oraz o mnie, jako queerowej artystce mieszkającej w Warszawie. Myślę, że zostałam zaproszona do udziału, by dodać kontrastu bardzo mrocznym i tragicznym obrazom wojny w Ukrainie, ale też, by spojrzeć na nią pod innym kątem.

Kiedy tu przyjechałaś?

Osiem lat temu, a moja mama przyjechała dwa lata wcześniej. Gdy w 2014 r. zaczęła się wojna na Krymie i wschodzie kraju, ona wiedziała, że wszystko szybko się nie skończy. Myślała naprzód. Okazało się, że mamy polskie pochodzenie i że to najłatwiejsza droga do emigracji z Ukrainy. Gdy skończyłam szkołę w Ukrainie, przeprowadziłam się i ja. Najpierw zamieszkałam we Wrocławiu, ale zupełnie nie mogłam tam się odnaleźć. W międzyczasie spotkałam tancerkę i performerkę Bożnę Wydrowska. Zaczęła angażować mnie do różnych artystycznych projektów i wspólnych warsztatów voguingu w Warszawie. Zaprzyjaźniłyśmy się. Poznałam przez to też wielu ludzi, zaczęłam mieć różnych znajomych. Po roku po prostu się tu przeniosłam.

Co się dalej działo?

Moim celem było pójście na studia, co było mi też potrzebne w staraniach o polskie obywatelstwo. Dostałam się na dziennikarstwo kulturowe. Na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego. To było bardzo ciekawe doświadczenie. Zaczęłam studia jeszcze przed tranzycją, a skończyłam już jako ja, Dana. Myślałam, że będzie gorzej, ale okazało się, że nawet większość wykładających księży była bardzo spoko. Na dodatek pracę dyplomową napisałam o kulturze ballroomu, czyli kulturze osób queerowych, transpłciowych, Czarnych, w tym trans kobiet z Nowego Jorku.

Jak komisja egzaminacyjna przyjęła taki temat?

Moja promotorka jest bardzo postępowa i była otwarta, ale był taki moment, że ksiądz prodziekan chciał zmusić egzaminatorów do misgenderowania mnie. Mieli się do mnie zwracać tak, jak mam w dokumentach. Jak mnie jednak zobaczyli na żywo, stwierdzili, że to nie ma sensu. I nawet ten ksiądz wtedy już po prostu zwracał się do mnie bezosobowo.

Czemu nie zmieniłaś danych przed obroną?

Bo musiałabym jechać do Ukrainy. Przez ambasadę się nie da, bo tam nie załatwiają żadnych dokumentów osobom z męskim oznaczeniem płci. Chcą, żeby wróciły, by wcielić je do wojska. Z ich strony mam związane ręce. Na razie więc czekam na polskie obywatelstwo. Prawie rok trwało, by złożyć do urzędu cały pakiet dokumentów. Gdy dostanę obywatelstwo, to wtedy będę mogła formalnie zmienić imię i oznaczenie płci. Mieszkam w Polsce już osiem lat, tutaj jest całe moje życie. Chcę przejść przez ten cały proces tutaj, ponieważ mam wsparcie. Do Ukrainy nie wrócę, bo jeśli nie wcielą mnie do wojska, to zrobią coś innego.

Co takiego?

Czytałam o trans kobiecie, która na początku wojny próbowała wyjechać z Ukrainy. Miała już zmienione wszystkie dane, ale w systemie zobaczyli, że kiedyś było inaczej i jej nie wypuścili  

Z Kraju. Jeśli tam pojadę, to dopiero jako Polka.

Skąd jesteś?  

Z Krzemieńczuka, w samym centrum Ukrainy. Tam jest o wiele „grubiej” niż tutaj.

Czyli jak?

Jest o wiele gorzej pod względem homofobii, transfobii i w ogóle queerfobii. Wydaje mi się, że jakbym zaczęła tam tranzycję, to chyba przez pierwszy rok wychodziłabym nie z domu, póki nie miałabym większego passingu. Choć wydaje mi się, że to się zmienia wszędzie i w Polsce dziesięć lat temu pewnie też było gorzej niż teraz. Tu jednak znalazłam swoje bezpieczne przestrzenie, przyjaznych ludzi i zaczęłam zgłębiać siebie przez bale czy queerowe imprezy.

Jak ten proces akceptacji własnej tożsamości u ciebie wyglądał?

W Ukrainie nie ma żadnej świadomości na temat transpłciowości. Gdy dorastałam, nie wiedziałam, co to jest. Nawet tutaj zajęło mi trochę czasu, by zrozumieć siebie i to był bardzo długi proces. A przecież tkwiłam już w kulturze ballroomu, która została stworzona przez Czarne trans kobiety. One były bardziej inspiracjami tanecznymi, ale wydaje mi się, że znając ich historie z lat 80. i 90., miałam z tyłu głowy, że transpłciowość…, że to jest bardzo trudne. Bałam się bycia transpłciową kobietą, bo wydawało mi się, że to najgorsze, co może się wydarzyć.

Co było w ich historiach przerażającego?

Przemoc, dyskryminacja, wykluczenie. Bałam się, że i mnie to spotka. Potem zrozumiałam, że czasy się zmieniają i jest w tym też bardzo dużo piękna.

Jak więc się postrzegałaś w młodości?

Namiastki były od dzieciństwa, ale myślałam, że to wszystko jest powiązane z orientacją seksualną. Gdy zaczęłam odkrywać siebie na queerowych imprezach i wyrażać się coraz bardziej kobieco, zaczęło to przechodzić w życie codzienne. By zrobić „pazy”, depilację albo ubrać się bardziej kobieco. Zrozumiałam, że bardzo dobrze czuję się w kobiecej ekspresji. Moja terapeutka powiedziała mi: „Pojedź tam, gdzie czujesz się bezpiecznie i po prostu spróbuj wyrażać się tak kobieco nie tylko na imprezach, ale przez cały dzień”. Gdy byłam w samolocie do Madrytu, to zaczęłam płakać. Dotarło do mnie, że nawet nie potrzebuję tej podróży, bo i tak już wszystko wiem. Jak wróciłam, to zaczęłam tranzycję. 

Cały wywiad do przeczytania w 122. numerze „Repliki”, dostępnym w PRENUMERACIE lub jako POJEDYNCZY NUMER na naszej stronie internetowej oraz w wybranych salonach prasowych.

Z HUBERTEM BUDĄ, transpłciowym mężczyzną, reżyserem seriali „Dzielnica strachu”, „Pierwsza miłość”, „Sprawiedliwi. Wydział kryminalny”, członkiem zarządu Koła Reżyserów Stowarzyszenia Filmowców Polskich oraz Związku Zawodowego Filmowców rozmawia Angela Getler

Jak zostałeś reżyserem?

Na początku były inne prace niż reżyseria. Studiowałem produkcję w Szkole Filmowej w Łodzi, skąd pochodzę, i pracowałem w pionie produkcji. Później doszkoliłem się z reżyserii i sztuki operatorskiej w Akademii Filmu i Telewizji w Warszawie i postanowiłem rzucić produkcję na rzecz reżyserii.

Początki były trudne?

Zacząłem zupełnie od zera, czyli od funkcji asystenckiej, potem jako drugi reżyser i w pewnym momencie nadarzyła się okazja, by reżyserować. Skorzystałem z niej. To był serial paradokumentalny „Sprawiedliwi. Wydział Kryminalny” robiony we Wrocławiu. Przez dłuższy czas jeździłem tam, równocześnie będąc drugim reżyserem przy innych projektach. Wcześniej bywałem też montażystą, asystentem technicznym, a przez krótki okres także kierowcą. Żeby móc się utrzymać, gdy nie było dość zleceń reżyserskich, chwytałem się wszystkiego. Nie pracowałem jednak poza ulubioną branżą filmową, co uważam za sukces.

Jaki projekt teraz realizujesz?

Cały czas siedzę w różnych gatunkach serialowych i całkiem dobrze się w tym czuję. Bardzo lubię być na planie. Mam mniej serca do innych zadań reżysera, więc nie zrobiłem dotychczas pełnometrażowego filmu fabularnego. To wymaga dużo więcej pracy poza planem, mocno związanej z produkcją.

Obecnie mam przerwę po „Dzielnicy strachu” i szykuję się do telenoweli „Zaraz wracam” produkowanej na zlecenie TVP. Praca przy realizacji tego typu projektów jest często traktowana jak rzemiosło, a nie coś, przy czym można się artystycznie wyżyć. Natomiast ja uważam, że wszędzie można. Im więcej serca i pracy w to włożę, im będę chciał stworzyć coś lepszego, tym mocniej będę mógł wpływać na kształtowanie odbiorców i odbiorczyń oraz ich oczekiwań wobec dostarczanych im treści.

Co ci się tak podoba w byciu na planie?

Zazwyczaj atmosfera. Trafiałem na świetne ekipy, z którymi przyszło mi pracować. Ludzi, zaangażowanych, którym się chce. Podoba mi się, że razem tworzymy coś fajnego i że wszyscy gramy do jednej bramki. Mam swoją interpretację tego, co zaproponowali scenarzyści, scenarzystki i mam możliwość współpracy nad tym z operatorem lub operatorką oraz aktorkami, aktorami i innymi osobami. Bardzo podoba mi się ta twórcza wymiana.

Czym się w zasadzie zajmuje reżyser? Opowiesz trochę?

Z jednej strony to jest rodzaj przetwarzania jakiejś historii w obrazy, postacie, emocje i relacje. Z drugiej, to interpretacja rzeczywistości i tego, jak ja widzę schematy, które społecznie funkcjonują. Na przykład decyduję, na ile dana postać miałaby funkcjonować w stereotypie, a na ile go przełamać.

To jest współpraca między reżyserem i całą ekipą. Do tego dochodzą rekwizyty i pomieszczenie, w jakim postać funkcjonuje oraz odpowiedni kostium, fryzura – czy ktoś jest ogolony, czy nie. Drobne szczegóły, które nie są w pełni rejestrowane przez widzki czy widzów, natomiast składają się na obraz, który podświadomie odczuwamy. Ważne też, jak się tę postać umieści się między innych bohaterów, bohaterki i ich relacje.

Czy jest scena, ktorej reżyserowanie szczegolnie zapadło ci w pamięć?

Bardziej są to momenty, gdy widzę, że z danym aktorem czy aktorką jestem już na etapie, gdzie bardzo szybko łapiemy, o co nam nawzajem chodzi. Na przykład scena, w której była aferka między dziewczyną, nazwijmy ją Anią, a jej ciocią. Ania została przez ciocię zmanipulowana i miała wyrazić swój gniew. Próbowaliśmy raz, drugi i ciągle coś było w tym sztucznego, a nie takiego soczystego, prawdziwego, z wnętrza. W pewnym momencie aktorka grająca Anię powiedziała swój tekst, wykonała ruchy, które miała wykonać, ale dodatkowo zaimprowizowała i rzuciła trzymanymi dokumentami. To było tak organiczne, że z aktorką oboje spojrzeliśmy po sobie i wiedzieliśmy, że to jest dokładnie ta reakcja, której brakowało tej postaci. Lubię pracować z dużo starszymi aktorami i aktorkami. To była inna szkoła grania i funkcjonowania na planie. Te osoby mają niesamowicie dużo cierpliwości, ale też potrafią oddzielić rolę od siebie jako człowieka. Nie potrzebują pozostawać non stop w postaci, tylko mogą z niej wyjść, spokojnie funkcjonować i potem w nią z powrotem wejść. To dla mnie ważne, bo mam czasem dylemat, na ile mogę o coś prosić aktorkę, aktora, jeżeli ci mocno się angażują i wychodzenie z roli zdaje się trudnym procesem. Może to niemoje zadanie, ale w idealnym świecie chciałbym tego człowieka jak najmniej obciążać emocjonalnie.

Zdarzyło ci się, że scena przytłoczyła aktora?

Tak. Aktor miał grać nieboszczyka. Była specjalna kapsuła. W scenie przyjeżdża karawan z grabarzami, którzy zabierają denata. Aktor miał być zamknięty w kapsule i wsunięty do karawanu. W momencie, jak zobaczył tę kapsułę, odezwał się w nim taki lęk, że nie dał rady tego zagrać. Bardzo cenię, że to powiedział i nie przekraczał swoich granic na siłę.

Co zrobiliście?

Są różne sposoby, żeby od tego uciec. Nakręciliśmy wkładanie zamkniętej kapsuły do karawanu oraz scenę, jak on wcześniej leży w worku, który właśnie był zasuwany. Reszta była kwestią montażu.

Miałem też aktora, który miał kłopot, żeby się położyć w trumnie na katafalku. Skupiłem się z nim na tym, czy da się oswoić. Sam też położyłem się do tej trumny. Ale on wiedział, że ma możliwość decyzji, czy na to pójdzie, czy nie. Skończyło się tak, że położył się do trumny, ale ujęcie przykrywania wieka kręciliśmy już bez niego w środku.

Na jakim etapie swojej drogi przeszedłeś tranzycję?

Mam 45 lat i stało się to dopiero kilka lat temu. Więc na takim etapie, kiedy już pracowałem jako reżyser i znałem trochę osób z tej branży, a życie zdawało się dość poukładane.

Czy miałeś trudności ze zrobieniem coming outu?

Bałem się reakcji. Wiem, że są osoby, które w momencie tranzycji decydują się zmienić nie tylko imię, ale także nazwisko i całe otoczenie po to, żeby nie musieć się tłumaczyć. Ja tak bardzo kocham reżyserować i cały ten filmowy świat, iż nie wyobrażałem sobie, że mógłbym od tego uciec i pracować inaczej. Wiedziałem, że to będzie wymagające, by się zmierzyć z tym, że wszyscy będą wiedzieć o mojej tranzycji. Nie wiem, co w swoich głowach tak naprawdę myślą, ale na zewnątrz wszystko wydaje się okej. Cieszę się więc z tego, co widzę i już.

A jak było z twoimi bliskimi?

Dawno temu miałem wrażenie, że w jakiś sposób oszukuję moich rodziców. Nie lubię kłamać i to był bardziej mój problem, niż cokolwiek innego. Zanim się im wyoutowałem po raz pierwszy jako lesbijka, było to powodem dużych napięć między nami.

Cały wywiad do przeczytania w 122. numerze „Repliki”, dostępnym w PRENUMERACIE lub jako POJEDYNCZY NUMER na naszej stronie internetowej oraz w wybranych salonach prasowych.

Poznali się w programie telewizyjnym „The Traitors. Zdrajcy”. Z 26-letnim pianistą MACIEJEM ŁOBOSEM i 21-letnim studentem medycyny DAWIDEM DREJEM rozmawia Tomasz Piotrowski

W komentarzach na waszych instagramowych kontach już od jakiegoś czasu pojawiały się pytania, czy jesteście razem. W lipcu na antenie „Dzień Dobry Wakacje” w TVN potwierdziliście związek.

Maciej: Jesteśmy razem ponad półtora roku i dojrzeliśmy do tego, żeby się tego nie wstydzić i nie czuć klinczu w rozmowach z ludźmi, którzy jeszcze nie wiedzą. Uczę gry na pianinie i czasem w rozmowie z rodzicami uczniów naturalnie mówię: „mój partner”. Chodziło o to, żeby mieć z tym luz. I żeby zdjąć ciężar z bliskich. Oni czasem się zastanawiali, komu wolno powiedzieć, kto już wie, a kto nie. Teraz już nie muszą.

Zostaliście parą już podczas nagrań drugiego sezonu „Th e Traitors. Zdrajcy”? (w programie o wygraną pieniężną rywalizowały dwadzieścia dwie osoby – przyp. red.)

Dawid: W programie nie mieliśmy ze sobą właściwie żadnej relacji. Byliśmy sobie dość mocno obojętni, skupialiśmy się na grze – bardzo wymagającej, bo polegającej na zidentyfi kowaniu tak zwanych „zdrajców” wśród uczestników.

M: Gdy zaczęliśmy nagrywać program we wrześniu 2024 r., oczywiście od razu zauważyłem, że Dawid jest przystojny, młody i fajny, ale nie wyczuwałem od niego „gejowskiego vibe’u”. Nagrania trwały trzy tygodnie, nie mogliśmy mieć telefonów, niemal nieustannie byliśmy „na podsłuchu”. Po całych dniach nagrań byliśmy nie tylko fi zycznie, ale i psychicznie zmęczeni. Moje instynkty nie były na tyle pobudzone, żebym myślał o fl irtach. (śmiech) Poza tym moi rodzice nie wiedzieli jeszcze wtedy, że jestem gejem, więc tym bardziej nie czułem się komfortowo, żeby rozmawiać o tym przed kamerami.

D: Miesiąc po nagraniach, w październiku, spotkaliśmy się ze wszystkimi uczestnikami w Kielcach. Wtedy pierwszy raz tak szczerze porozmawialiśmy.

M: No i… zaiskrzyło. Program nas zresztą później zarówno łączył, jak i dzielił. Emisja rozpoczęła się w lutym 2025 r. Oglądaliśmy razem i czasem zupełnie inaczej ocenialiśmy to, co się tam działo. Zdarzało się, że się kłóciliśmy i potem nawet nie chcieliśmy razem oglądać kolejnego odcinka.

D: Długo żyliśmy programem, bo wszędzie widzieliśmy siebie: w odcinkach, reklamach, zapowiedziach. Ale w międzyczasie nasz związek już zapuszczał korzenie, poznawaliśmy siebie nawzajem, a nawet przedstawialiśmy sobie rodziny.

Dlaczego w ogole zgłosiliście się do „Zdrajcow”?

M: Znałem format i podobał mi się jako gra psychologiczna. Byłem też ciekawy telewizji, tego, jak ten świat wygląda od środka. Nie zakładałem jednak, że się dostanę.

D: Serio? Ja od razu wiedziałem, że się dostanę.

M: No właśnie. Chociażby tym się różnimy. (śmiech)

D: Zgłosiłem się zupełnie w ciemno. Byłem po maturze, miałem wolne, więc pomyślałe

M: pojadę do Belgii (tam odbywały się nagrania drugiego sezonu – przyp. red.), powygłupiam się przed kamerą, najem się dobrego jedzenia i będę miał wakacje przed studiami. Wcześniej obejrzałem trzy odcinki pierwszego sezonu, ale mnie znudziły. W tym samym czasie zgłosiłem się też do reklamy Lindta, bo szukali ambasadora czekoladek. Byłem dużo bardziej napalony na tego Lindta. Kiedy dostałem wiadomość o castingu, byłem przekonany, że chodzi właśnie o czekoladę, a tu TVN zaprasza mnie do „Th e Traitors”. Lindt mnie ostatecznie nie wybrał, ale jeżeli czytają ten wywiad, to nadal jestem chętny.

Jak wyglądały początki waszego związku?

M: Zaczęliśmy się spotykać w listopadzie 2024 r., a w czerwcu 2025 r. przeprowadziłem się do Dawida do Gdańska. Stwierdziliśmy, że lepiej od razu wejść na głęboką wodę i zamieszkać razem na 26 metrach kwadratowych. Wcześniej ciągłe jeżdżenie między Krakowem a Gdańskiem było trudne. Kończyłem jeszcze studia, Akademię Muzyczną w Krakowie w klasie fortepianu. Niestety nie udało mi się tego zrobić jeszcze w czerwcu, więc nawet po przeprowadzce przez cztery miesiące wracałem jeszcze co tydzień do Krakowa.

D: Dla mnie to było cholernie trudne, bo nie byłem przyzwyczajony, że ktoś stale bytuje w moim mieszkaniu, a miałem akurat końcówkę mojej pierwszej w życiu sesji egzaminacyjnej. Studiuję na kierunku lekarskim na Gdańskim Uniwersytecie Medycznym. Mamy jeden pokój z aneksem kuchennym i łazienką, a Maciek wprowadził się z pianinem i musiał ćwiczyć do dyplomu. Dudnił mi za plecami, gdy próbowałem uczyć się anatomii i histologii.

M: Teraz wynajmujemy lokal, w którym gram koncerty, więc ćwiczę już tam.

D: Dlatego w tym roku mam stypendium, a w zeszłym nie zdałem histologii. Widzisz?

Na 26 metrach trudno chyba uniknąć kłótni.

M: Mamy zasadę, że nawet jeśli się pokłócimy, musimy pogodzić się przed pójściem spać.

D: Porządnie pokłócić się na takiej powierzchni trochę nawet nie ma jak. (śmiech)

M: Ale napięcia oczywiście bywają. Wrzeszczymy na siebie, przeklinamy, czasem się obrażamy. Dawid jest impulsywny i potrafi powiedzieć dużo rzeczy, za które później przeprasza. Ja kiedyś bardziej zastanawiałem się nad każdym słowem, ale nauczyłem się od niego mówić od razu i mocniej. Z drugiej strony nauczyłem się też nie brać wszystkiego do siebie.

Macie rownież wspolny biznes – organizujecie kameralne koncerty fortepianowe w Gdańsku.

M: W zeszłym roku organizowaliśmy koncerty w kościele św. Katarzyny w Gdańsku. Nie dogadaliśmy się jednak z szefem tego miejsca, gdy doszło do podpisywania kontynuacji umowy.

D: W dniu ostatniego koncertu w tamtym miejscu zobaczyłem ogłoszenie o lokalu do wynajęcia. To była piwniczna speluna po kebabie: wyrwane ściany, kable zwisające z sufi tu, dramat. Ale lokal był w centrum i miał idealny metraż na kameralne koncerty. Wzięliśmy go, wyremontowaliśmy w dwa tygodnie i przeszliśmy na swoje. Teraz organizujemy koncerty fortepianowe przy świecach pod tytułem „I like Chopin”. 

Cały wywiad do przeczytania w 122. numerze „Repliki”, dostępnym w PRENUMERACIE lub jako POJEDYNCZY NUMER na naszej stronie internetowej oraz w wybranych salonach prasowych.

Z MARTĄ FIJAK, projektantką gier wideo związaną z Day Off Interactive, a wcześniej m.in. z 11 bit studios i Techlandem, rozmawia Mateusz Witczak

O gamedevie (czyli produkcji gier) wiesz chyba wszystko. Byłaś już projektantką, programistką, analityczką danych, designerką systemow oraz dyrektorką kreatywną. Masz na koncie książkę „How and Why We Make Games” oraz – jako część zespołu odpowiedzialnego za narrację „Frostpunka” – nominację do nagrody BAFTA. Prestiżowy GamesIndustry.biz umieścił cię w gronie „100 osob, ktore zmieniają oblicze branży gier”. Na ile jest to oblicze przyjazne queerowi?

Mam nadzieję, że samym faktem bycia wyoutowaną lesbijką trochę w tym obszarze pomagam, w pracy staram się zresztą kompletować różnorodne zespoły. Gamedev to śmieszna dziedzina na styku inżynierii i sztuki, więc im więcej słychać w niej zróżnicowanych głosów, tym lepiej. Z doświadczenia wiem, że team złożony z osób o różnych narodowościach, pochodzeniach, orientacjach czy tożsamościach zyskuje świeżość spojrzenia, która pozwala nam tworzyć ciekawsze, lepsze gry.

Z raportu International Game Developers Association wiadomo, że branża jest mocno queerowa – jako gej lub lesbijka identyfi kuje się 6% jej pracownikow_czek, 17% „przyznaje się” do bi- lub panseksualności, 8% stanowią osoby niebinarne, a 2% – aseksualne. Z czego wynika fakt, że w gamedevie outujemy się częściej niż w całej populacji?

W pewnym sensie queerowość jest wpisana w działalność artystyczną. Na pewno coming out jest w gamedevie prosty, a w każdym razie prostszy niż w innych zawodach. Przykładowo kiedy byłam związana ze światem nauki, nie mogłam sobie pozwolić na tak otwarte życie, jakie prowadzę teraz. Uniwersytet to wciąż silnie zhierarchizowana struktura, w której panuje niekiedy jawna niechęć względem „dewiacji”.

Choć w życiu prywatnym wypełzłam z szafy relatywnie szybko, na uczelni nie byłam wyoutowana, zresztą stąd wzięła się męskoosobowa forma, którą do dziś pieszczotliwie nazywam moją żonę. Na studiach nie chciałam się przez przypadek ujawnić przed wykładowcami, więc kiedy mówiłam o Asi, to jako o „Rudym”, nie o „Rudej”.

Jak się w ogole poznałyście? Ty studiowałaś biologię, a Joanna mikrobiologię, prawda?

Tak. Oba kierunki miały wspólny angielski, w toku którego zapałałyśmy do siebie niesamowitą wzajemną niechęcią. Joanna uważała mnie za koszmarnego obiboka – zastanawiała się, jak to w ogóle możliwe, że potrafi ę zaspać na zajęcia o godzinie siedemnastej (do dziś pamiętam, jak po moim wejściu do sali przewracała oczami). Ja z kolei widziałam w niej wyniosłego potwora z mikrobiologii, a w dodatku banana, który chwalił się weekendowym wypadem na koncert do Londynu, podczas gdy ja cały tydzień żywiłam się opakowaniem jajek. Na studiach magisterskich trafi łyśmy do jednego zakładu biologii eksperymentalnej i to tam wszystko się zaczęło. Koledzy ostrzegali nas, żeby nie brać sobie za promotora pewnej pani profesor, ale obie doszłyśmy do wniosku, że ona jest po prostu wymagająca, a ludzie mówią o niej złe rzeczy, bo nie chce im się uczyć. Otóż okazało się, że absolutnie nie miałyśmy racji. Przyjaciółkami zostałyśmy trochę dlatego, że wspólnie przeżywałyśmy znoje i trudy magisterki, a później, po licznych przygodach, pomyłkach i niedopowiedzeniach, skończyłyśmy w związku.

Ponoć długo wydawało ci się, że Joanna nie jest zainteresowana tobą, lecz kolegą z politechniki.

Byłam już wtedy wyoutowaną lesbijką, ale nie miałam pojęcia, że Joanna jest osobą panseksualną. Długo nie dostrzegałam, że się jej podobam, kompletnie nie zauważałam sygnałów, jakie mi wysłała. A ponieważ faktycznie spędzaliśmy we trójkę bardzo dużo czasu, sugerowałam nawet, że może powinna się z tym naszym kolegą związać. Dzięki Bogu moja żona zrozumiała, że trzeba do mnie mówić wielkimi literami i wzięła sprawy we własne ręce. Pewnego dnia kupiła butelkę wina i zabrała mnie na Wyspę Słodową we Wrocławiu, gdzie oznajmiła, że to nie kolega ją interesuje.

Nazywasz Joannę „żoną”. Faktycznie sformalizowałyście relację?

Na tyle, na ile było to możliwe. Pomogła pandemia, w której dużo myślałyśmy o kwestiach ostatecznych – zaczęłam się np. zastanawiać, czy jeśli zachoruję, to Joanna będzie miała dostęp do mojej dokumentacji medycznej? Podpisałyśmy wtedy umowę cywilnoprawną, mamy zestaw zabezpieczeń notarialnych, w tym upoważnienia administracyjne i bankowe oraz spisane testamenty. Zdaję sobie natomiast sprawę, że uregulowanie przez nas takich spraw jest kwestią pewnego przywileju, bo nie każdą parę LGBTQ+ na to stać.

Gdyby to było możliwe, wystąpiłybyście o „status osoby najbliższej”?

Nie wiem. Czuję pewien niesmak w związku z tą ustawą. Rozumiem, że to potrzebna legislacja, i że rozwiązuje ona wiele problemów (nie tylko zresztą dla par LGBTQ+). Ale trudno mi się cieszyć, że po dwudziestu kilku latach nadal debatujemy w Polsce nad związkami partnerskimi – w dodatku w bardzo okrojonej wersji – podczas gdy w Europie standardem są śluby.

Kiedy połtora roku temu rozmawialiśmy na łamach „Polityki”, mowiłaś, że pokochałaś nie tylko tamtą „studencką” Joannę, ale także jej kolejne wersje. Co to właściwie znaczy?

Zakochałyśmy się w sobie piętnaście lat temu, trudno mi dziś wymagać, by była tą samą osobą, bo żadna z nas nie stoi w miejscu. Odnoszę zresztą wrażenie, że dużo cierpienia w związkach wynika z zakochania się w pewnej wersji partnerki i rozminięcia się z kolejnymi. Ja mam to szczęście, że kocham coraz to nowe Aśki, cały czas odkrywam swoją żonę na nowo, a nasza relacja ciągle ma w sobie świeżość. To piękny i fascynujący proces.  

Cały wywiad do przeczytania w 122. numerze „Repliki”, dostępnym w PRENUMERACIE lub jako POJEDYNCZY NUMER na naszej stronie internetowej oraz w wybranych salonach prasowych.